Juan Carlos Copes należał do tych artystów, którzy zmienili sposób patrzenia na tango. Był tancerzem, choreografem, nauczycielem i twórcą widowisk, ale jego znaczenie wykraczało poza indywidualne osiągnięcia. Pomógł nadać tańcowi wyrosłemu z życia Buenos Aires rangę samodzielnej sztuki scenicznej. W jego dorobku spotkały się dwa światy: tradycja klubowych parkietów i ambicja wielkiego teatru. Oficjalne argentyńskie materiały kulturalne przypominają go jako pioniera baletu tangowego i zawodowej pracy tancerza tanga — człowieka, który otworzył następnym pokoleniom drogę na światowe sceny.

Urodził się 31 maja 1931 roku w Mataderos, dzielnicy Buenos Aires silnie związanej z robotniczą historią miasta. Dorastał w Villa Pueyrredón. W rodzinnej opowieści o jego narodzinach tango pojawiało się od pierwszej chwili: kiedy matka rodziła, dziadek ze strony matki, Juan Berti, miał grać na podwórzu tanga wraz z zaprzyjaźnionym bandoneonistą. Historię tę przywoływano później także w miejskich publikacjach poświęconych artyście. Trudno o bardziej symboliczny początek biografii człowieka, którego całe życie miało zostać związane z muzyką Buenos Aires.

Jego dzieciństwo i młodość przypadły na czas wielkiej popularności tanga. W latach czterdziestych orkiestry nadawały rytm życiu miasta, a kluby dzielnicowe były miejscami spotkań i tańca. Dla młodego Copesa tango stawało się sposobem uczestniczenia w tym świecie. Nie rozpoczynał kariery w akademii baletowej. Jego pierwszą szkołą były milongi, obserwowanie innych tancerzy oraz własne doświadczenie zdobywane na parkiecie.

Pod koniec lat czterdziestych bywał na potańcówkach w Villa Pueyrredón i Villa Crespo. Szczególne znaczenie miał klub Atlanta, gdzie poznał Maríę Nieves Rego, późniejszą wieloletnią partnerkę sceniczną. Równocześnie rozważał przyszłość związaną z elektrotechniką. W jego młodzieńczym życiu istniały więc dwie możliwe drogi: techniczny zawód i taniec, który coraz wyraźniej domagał się pierwszeństwa.

Istotnym wydarzeniem stał się konkurs w stadionie Luna Park w 1951 roku. Copes i Nieves zwyciężyli w rywalizacji, do której zgłosiło się ponad trzysta par. Sukces potwierdził, że umiejętności młodego tancerza mogą znaleźć uznanie także poza jego klubowym środowiskiem. W późniejszych wspomnieniach konkurs powracał jako jeden z momentów przełomowych: tango przestawało być wyłącznie pasją, a stawało się możliwą drogą życia.

Copes nie chciał jednak ograniczać się do wygrywania konkursów. Interesowało go, co można zbudować z tanga jako widowiska. Wyobrażał sobie taniec, który zachowuje własny charakter, a zarazem potrafi wypełnić scenę, utrzymać uwagę publiczności i stworzyć opowieść.

Dużą rolę w kształtowaniu tej ambicji odegrało kino. Fascynowali go Fred Astaire, Ginger Rogers i Gene Kelly. Podziwiał artystów, dla których ruch był pełnoprawnym językiem opowiadania: pozwalał budować postać, wyrażać emocje i prowadzić akcję. Szczególne miejsce zajmował Gene Kelly, którego Copes uważał za jednego ze swoich najważniejszych mistrzów. Wiele lat później wspominał z ogromnym wzruszeniem możliwość osobistego spotkania z nim, związaną z sukcesem na Broadwayu.

Można w tym dostrzec klucz do jego artystycznej drogi. Copes patrzył na rodzimy taniec oczami człowieka zakochanego w teatrze muzycznym. Dostrzegał w tangu materiał na rozbudowaną formę sceniczną, choć jego podstawą pozostawało spotkanie dwojga ludzi.

Już w 1952 roku układał niewielkie sceny zespołowe z zaprzyjaźnionymi milongueros. W 1955 roku przygotował niezależne widowisko tango-danza, a 30 grudnia tego samego roku podpisał pierwszy kontrakt zawodowy. Jego zespół, występujący pod nazwą „Juan Carlos Copes y su ballet de tango”, pojawił się w teatrach El Nacional i Tabarís. Był to zasadniczy krok od klubowego tańczenia do zorganizowanej pracy scenicznej.

Znaczenie tej zmiany można wyjaśnić poprzez różnicę między parkietem a sceną. Na milondze tancerze tworzą taniec przede wszystkim dla siebie i partnera, reagując na muzykę oraz otaczające ich pary. W teatrze dochodzi jeszcze publiczność. Gest musi być czytelny z oddalenia, scena potrzebuje kompozycji, a kolejne fragmenty — własnego rytmu i dramaturgii.

Właśnie z tym zadaniem mierzył się Copes. Rozwijał tango jako język przedstawienia, w którym liczyły się zarówno pojedyncza para, jak i cały zespół. Jego pionierska pozycja wynikała z konsekwencji: budował repertuar, prowadził tancerzy, pracował nad formą widowiska i pokazywał, że tango może stać się trwałym zawodem artystycznym. Władze Buenos Aires podkreślały później, że to w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych pomógł wynieść taniec w objęciu na światowe sceny.

Wraz z rozwojem kariery przyszły występy zagraniczne. W 1959 roku Copes tańczył w nowojorskim hotelu Waldorf Astoria. Kolejnym ważnym doświadczeniem był udział w broadwayowskiej rewii „New Faces of 1962”. Występy zwróciły uwagę amerykańskiej publiczności i krytyków, a zaproszenie do programu „The Ed Sullivan Show” pozwoliło zaprezentować jego taniec widzom telewizyjnym. W latach 1962–1963 jego tango-balet występował także w Edgewater Beach Hotel w Chicago i w słynnej nowojorskiej sali Roseland.

Zagraniczne doświadczenia były dla niego czymś więcej niż osobistym sukcesem. Pokazywały, że tango potrafi przemówić do publiczności nieznającej argentyńskich obyczajów ani historii Buenos Aires. Muzyka, ruch i napięcie między partnerami przekraczały barierę języka. Dla choreografa oznaczało to ogromną możliwość: mógł opowiadać o świecie, z którego pochodził, za pomocą środków zrozumiałych daleko poza jego granicami.

Nie porzucił jednak Buenos Aires. Jego nazwisko wiązało się również z miejscowymi scenami tangowymi, w tym z legendarnym Caño 14. W jego drodze pojawiali się wielcy muzycy — Aníbal Troilo, Astor Piazzolla i Osvaldo Pugliese. Miejska publikacja przygotowana na jubileuszowy hołd w 2009 roku przedstawiała go zarazem jako artystę klubowej tradycji, pioniera Broadwayu i ważną postać historii tango-danza.

W kolejnych dekadach musiał działać w zmieniającym się otoczeniu. Tango traciło dawną pozycję w kulturze młodzieżowej, a nowe gatunki muzyczne przyciągały następne pokolenia. Copes nadal przygotowywał przedstawienia, także w trudnym okresie argentyńskiej dyktatury lat siedemdziesiątych. Jego działalność należała do tych form obecności tanga, które pomagały podtrzymać ciągłość tańca, kiedy jego społeczna popularność była słabsza.

Największy międzynarodowy przełom przyniosło „Tango Argentino”, widowisko stworzone przez Claudia Segovię i Héctora Orezzoliego. Premiera odbyła się w Paryżu w 1983 roku. Copes był jedną z najważniejszych postaci jego obsady. Spektakl przedstawiał tango poprzez muzykę, śpiew i taniec, pokazując różnorodność wykonawców oraz stylów. Stał się jednym z wydarzeń, które przyczyniły się do światowego odrodzenia zainteresowania argentyńskim tańcem.

9 października 1985 roku „Tango Argentino” rozpoczęło występy na Broadwayu, w Mark Hellinger Theatre. Broadwayowska baza IBDB wymienia Copesa jako choreografa produkcji. W 1986 roku widowisko otrzymało nominacje do nagród Tony w kategoriach najlepszego musicalu, reżyserii musicalu i choreografii. Nominację choreograficzną przyznano zbiorowo tancerzom „Tango Argentino” — ten szczegół dobrze oddaje zespołowy charakter przedstawienia i wkład różnych osobowości w jego sukces.

Dla Copesa był to moment, w którym jego wieloletnia praca znalazła potwierdzenie na jednej z najważniejszych scen świata. Od pierwszych prób układania widowisk w Buenos Aires minęło około trzydziestu lat. Tango, któremu chciał dać przestrzeń teatralną, stało się wydarzeniem zdolnym przyciągnąć uwagę międzynarodowej publiczności.

Jego własny styl wyróżniały skupienie, opanowanie i silna obecność sceniczna. W komentarzach krytycznych zwracano uwagę na emocje, które nie musiały być demonstrowane gwałtownym gestem. Intensywność mogła pozostawać ukryta w sposobie poruszania się pary, w zgodności rytmu i w powściągliwości. Vancouver Ballet Society, przypominając jego dorobek, podkreślało także godność tańca oraz umiejętność nadawania tangu różnych tonów — od powagi po humor.

Przez znaczną część kariery Copes tworzył duet z Maríą Nieves. Ich współpraca należała do najważniejszych partnerstw w historii tańczonego tanga. Łączyły ich również uczucia i małżeństwo, ale życie prywatne z czasem stało się źródłem głębokich konfliktów. Po rozstaniu nadal występowali razem; ich współpraca zawodowa, z przerwami, trwała do 1997 roku. Sam Copes mówił później o niezwykłej wrażliwości partnerki na jego prowadzenie oraz o porozumieniu, które potrafili osiągać na scenie mimo osobistych trudności.

Ta część biografii pokazuje, jak złożone bywa życie artysty pracującego w parze. Publiczność ogląda wynik wspólnej pracy, ale nie widzi całej historii, która do niego prowadzi. W przypadku Copesa i Nieves zawodowa więź przetrwała wiele prywatnych zmian, choć ostatecznie również ona dobiegła końca.

W późniejszym życiu rodzinnym Copes związał się z Myriam Albuernez. Był ojcem Johany i Geraldine. Szczególne znaczenie dla jego dalszej kariery miała współpraca z Johaną, która stała się jego partnerką sceniczną.

Nie była to wyłącznie symboliczna obecność córki u boku sławnego ojca. Johana opowiadała, że na własne miejsce w ich duecie musiała zapracować intensywnym wysiłkiem, a ojciec wymagał od niej więcej niż od innych wykonawców. Z czasem ich współpraca zaczęła obejmować również jej pomysły i propozycje. Jej wspomnienia odsłaniają Copesa jako wymagającego mistrza, a wspólny taniec — jako proces przekazywania doświadczenia, który nie wykluczał budowania odrębnej osobowości artystycznej.

Wśród jego późniejszych przedstawień znalazły się „Entre Borges y Piazzolla” oraz autobiograficzne „Copes Tango Copes”, wystawione w 2000 roku w Teatro Avenida. Drugie z tych widowisk przywoływało etapy jego artystycznej drogi. Obok Johany uczestniczyli w nim tancerze zespołu Copes Tango Danza i śpiewaczka María Graña. Było to spojrzenie na własne życie poprzez scenę — medium, któremu poświęcił większość zawodowej działalności.

Ważnym obszarem jego pracy było także kino. W 1958 roku wystąpił w „Detrás de un largo muro” Lucasa Demare. Filmografia obejmowała później między innymi „Tango, Bayle nuestro” z 1988 roku oraz „Funes, un gran amor” z 1993 roku. Szczególne miejsce zajmuje „Tango” Carlosa Saury z 1998 roku, łączące filmową opowieść z rozbudowanymi scenami tanecznymi.

Za choreografię do filmu Saury Copes otrzymał American Choreography Award. W jego dorobku znajdowała się również nagroda ACE związana z „Entre Borges y Piazzolla”. Wyróżnienia potwierdzały, że jego talent obejmował zarówno wykonawstwo, jak i tworzenie formy, w której taniec mógł funkcjonować na scenie oraz przed kamerą.

Historia jego wieloletniego duetu powróciła w filmie dokumentalnym „Un tango más” Germána Krala z 2015 roku, znanym międzynarodowo jako „Our Last Tango”. Wspomnienia artystów zostały połączone z choreografiami wykonywanymi przez młodszych tancerzy. Film jest artystycznym portretem ich relacji i kariery, a zarazem przykładem tego, jak biografia może zostać opowiedziana poprzez ruch.

Copes pozostawał aktywny długo po osiągnięciu wieku, w którym wielu tancerzy kończy występy. W 2009 roku, mając 78 lat, nadal regularnie ćwiczył i tańczył w Esquina Carlos Gardel. Mówił, że wejście na scenę pomaga mu zapominać o dolegliwościach, a próby są potrzebne, ponieważ w tangu wciąż można znaleźć coś nowego. Ta postawa wyjaśnia jego długowieczność artystyczną: doświadczenie nie zastępowało ciekawości, lecz dawało jej coraz bogatszy materiał.

Jego pozycję potwierdzały także oficjalne gesty uznania. W 2000 roku został wyróżniony przez legislaturę Buenos Aires jako tancerz tanga XX wieku. W 2005 roku wyznaczono go na patrona trzecich Mistrzostw Świata w Tańcu Tango. W sierpniu 2009 roku otwarciu kolejnej edycji mistrzostw towarzyszył hołd dla jego twórczości, podczas którego inne pary odtwarzały fragmenty jego przedstawień.

W swoich wypowiedziach Copes powracał do przekonania, że taniec zaczyna się od myśli i uczucia, a ruch nóg jest ich następstwem. Nie sprowadzał tanga do sprawności. Interesowała go zdolność stworzenia krótkiej opowieści między dwojgiem ludzi — takiej, w której mogą pojawić się miłość, niechęć, napięcie i wzajemne zrozumienie. Choć sam wniósł ogromny wkład w sceniczną technikę tanga, podkreślał znaczenie partnerstwa.

Zmarł w nocy z 15 na 16 stycznia 2021 roku, w wieku 89 lat, po pogorszeniu stanu zdrowia następującym po zakażeniu COVID-19. Relacje o jego śmierci odnotowywały wcześniejszą hospitalizację i osłabienie organizmu. Wiadomość o odejściu artysty wywołała liczne wspomnienia ze strony środowiska kultury.

Dziedzictwo Juana Carlosa Copesa można odczytywać na kilku poziomach. Pozostawił występy, choreografie, filmy i wspomnienia ludzi, którzy z nim pracowali. Pozostawił również przykład artysty, który potrafił rozpoznać w codziennej kulturze własnego miasta ogromny potencjał teatralny i poświęcić dziesięciolecia jego rozwijaniu.

Jego droga — od milong i konkursów, poprzez własny tango-balet, po międzynarodowe teatry i kino — pokazuje, jak rodził się nowoczesny zawód tancerza tanga. Późniejsze instytucjonalne hołdy oraz działalność Johany, prezentującej między innymi program „De Copes a Copes”, świadczą o dalszej obecności jego dorobku w kulturze argentyńskiej.

Copes nadał własnej pasji formę, którą mogli przejąć i rozwijać inni. Jego biografia jest historią pracy, ambicji i wytrwałości, ale także wiary w siłę spotkania na parkiecie. To właśnie z tego spotkania wyrastały przedstawienia, które oglądał świat.